فرهنگنامه اصطلاحات نجومی و طالعبینی
۴۰ اصطلاح پرکاربرد با معنی روشن، تعریف کاملتر، مثال واقعی و مرز میان محاسبه علمی و برداشت فرهنگی. از مقارنه و مقابله تا قمر در عقرب و ساعات سیارهای.

از یک واژه، چند برداشت متفاوت ممکن است
واژه «برج» در یک فال ممکن است به بخشی قراردادی از دایره ۳۶۰ درجه اشاره کند، اما «صورت فلکی» در علم نجوم ناحیهای با مرز رسمی در آسمان است. به همین ترتیب «مقارنه» یک آرایش زاویهای قابل محاسبه است، نه اثبات موفقیت یا شکست کارهای روزمره. این فرهنگنامه هر دو کاربرد علمی و تاریخی را کنار هم میگذارد، ولی آنها را با هم مخلوط نمیکند.
برای اصطلاحاتی مانند ساعات سعد و نحس، مفهومِ تقسیم زمان را توضیح میدهیم و در عین حال ادعا نمیکنیم این برچسبها پشتوانه تجربی برای تصمیمهای حساس دارند. منابع پایین مقالهها راهی برای مطالعه مستقل است؛ همه ارجاعها در کتابخانه منابع و مراجع گردآوری شدهاند و متنها بازنویسی آموزشیاند، نه رونوشت منبع.
اصطلاح مورد نظرت را پیدا کن
عبارت جستوجو در همین صفحه فیلتر میشود و به سرور ارسال نمیشود.
۴۰ اصطلاح برای مطالعه
منطقهالبروج
نوار فرضی اطراف مسیر ظاهری خورشید که در آن حرکت ظاهری خورشید، ماه و بیشتر سیارات دیده میشود.
تعریف و مثال کامل ←سنت و طالعبینیبرج طالعبینی
یکی از دوازده بخش برابر ۳۰ درجهای در نظامهای سنتی منطقهالبروج؛ نه همان صورت فلکی نجومی.
تعریف و مثال کامل ←مفاهیم پایهصورت فلکی
یکی از ۸۸ ناحیه رسمی مرزبندیشده آسمان در نجوم جدید؛ ممکن است الگویی از ستارگان با نام تاریخی داشته باشد.
تعریف و مثال کامل ←مفاهیم پایهستارهواره یا الگوی ستارهای
شکل شناختهشدهای از چند ستاره که لزوماً معادل صورت فلکی رسمی نیست.
تعریف و مثال کامل ←مفاهیم پایهدایرةالبروج
مسیر ظاهری سالانه خورشید روی کره آسمان، که از تصویر صفحه مدار زمین به دست میآید.
تعریف و مثال کامل ←مفاهیم پایهکره آسمان
مدلی هندسی که در آن اجرام را روی سطح کرهای فرضی پیرامون ناظر تصویر میکنیم.
تعریف و مثال کامل ←هندسه و حرکتبعد و میل آسمانی
دو مختصات روی کره آسمان که نقش طول و عرض جغرافیایی را در جهتیابی ستارگان دارند.
تعریف و مثال کامل ←هندسه و حرکتطول دایرةالبروجی
زاویه موقعیت جرم در امتداد دایرةالبروج از مبدأ قراردادی، معمولاً بین صفر تا ۳۶۰ درجه.
تعریف و مثال کامل ←هندسه و حرکتمقارنه یا اجتماع
همراستایی ظاهری دو جرم از دید ناظر؛ در تعریف مختصاتی معمولاً طول یا بعد ظاهری مشترک.
تعریف و مثال کامل ←هندسه و حرکتمقابله
آرایش ظاهری با اختلاف تقریباً ۱۸۰ درجه در طول دایرةالبروجی یا بعدِ مستقیم دو جرم.
تعریف و مثال کامل ←هندسه و حرکتتربیع زاویهای (۹۰ درجه)
اختلاف زاویهای نزدیک ۹۰ درجه میان دو جرم، در کاربرد سنتی بهعنوان یکی از جنبهها یا اصطلاحات رصدی.
تعریف و مثال کامل ←هندسه و حرکتحرکت رجعی یا بازگشتی ظاهری
دورهای که سیاره از دید زمین نسبت به ستارگان پسزمینه، ظاهراً در جهت عکس حرکت معمول جابهجا میشود.
تعریف و مثال کامل ←هندسه و حرکتتقدیم اعتدالین
تغییر آهسته جهت محور چرخش زمین در فضا که جای نقطه اعتدال را نسبت به ستارهها بهتدریج جابهجا میکند.
تعریف و مثال کامل ←ماه و خورشیدفازهای ماه
شکل روشناییِ دیدهشده قرص ماه که با تغییر زاویه خورشید، زمین و ماه در طول ماه قمری دگرگون میشود.
تعریف و مثال کامل ←ماه و خورشیدماه نو یا محاق
مرحلهای که طول دایرةالبروجی ماه و خورشید تقریباً یکسان میشود و بخش روشنِ رو به ما بسیار کم است.
تعریف و مثال کامل ←ماه و خورشیدبدر یا ماه کامل
مرحلهای که ماه تقریباً در جهت مخالف خورشید قرار دارد و بخش رو به زمینِ آن تقریباً کاملاً روشن دیده میشود.
تعریف و مثال کامل ←ماه و خورشیدخورشیدگرفتگی
پدیدهای که ماه از دید برخی ناظران زمین از جلوی خورشید عبور میکند و بخشی یا همه قرص خورشید را میپوشاند.
تعریف و مثال کامل ←ماه و خورشیدماهگرفتگی
وقتی ماه در زمان بدر از بخشهایی از سایه زمین عبور میکند و روشنایی یا رنگ آن تغییر میکند.
تعریف و مثال کامل ←ماه و خورشیدگرههای مدار ماه
دو نقطه فرضی محل تقاطع صفحه مدار ماه با صفحه دایرةالبروج که نقش مهمی در رخ دادن گرفتگیها دارند.
تعریف و مثال کامل ←ماه و خورشیداعتدال بهاری و پاییزی
دو زمان در سال که خورشید از استوای سماوی عبور میکند و طول شب و روز تقریباً به هم نزدیک میشوند.
تعریف و مثال کامل ←ماه و خورشیدانقلاب تابستانی و زمستانی
دو نقطه سالانه که میل خورشید نسبت به استوای سماوی به بیشینه شمالی یا جنوبی میرسد.
تعریف و مثال کامل ←رصد و زمانشفق و گرگومیش
روشنایی آسمان پیش از طلوع یا پس از غروب خورشید که با عمق قرار گرفتن خورشید زیر افق تعریف میشود.
تعریف و مثال کامل ←رصد و زمانقدر ظاهری ستاره
مقیاسی لگاریتمی برای مقایسه روشنایی اجرام از دید ناظر؛ عدد کوچکتر به معنی جرم روشنتر است.
تعریف و مثال کامل ←سنت و طالعبینیبروج فصلی یا گرمسیری
نظامی که دوازده بخش برابر ۳۰ درجهای را با مبدأ اعتدال مارس تعریف میکند.
تعریف و مثال کامل ←سنت و طالعبینیبروج ستارهای یا سایدریال
نظام دوازدهبخشی ۳۰ درجهای که مبدأ آن به زمینه ستارگان مرجع وابسته است.
تعریف و مثال کامل ←سنت و طالعبینیطالع یا نشانِ طلوعکننده
نقطه تقاطع دایرةالبروج با افق شرقی در لحظه و مکان معین؛ در طالعبینی با نام Ascendant شناخته میشود.
تعریف و مثال کامل ←سنت و طالعبینیچارت تولد یا زایچه
نمودار سنتی موقعیت خورشید، ماه و سیارات در تاریخ و مکان تولد؛ تفسیر آن علمی و اثباتشده نیست.
تعریف و مثال کامل ←سنت و طالعبینیچهار عنصر سنتی
دستهبندی تاریخی آتش، خاک، هوا و آب که در طالعبینی به بروج نسبت داده میشوند.
تعریف و مثال کامل ←سنت و طالعبینیساعات سیارهای
تقسیم سنتی فاصله طلوع تا غروب و غروب تا طلوع بعدی به دوازده بخش برای هر نیمروز و نیمشب.
تعریف و مثال کامل ←سنت و طالعبینیساعات سعد و نحس
برچسبهای ارزشی در بعضی سنتهای طالعبینی برای زمانهای منسوب به سیارات؛ نه شاخص علمی خوب یا بد بودن یک ساعت.
تعریف و مثال کامل ←سنت و طالعبینیقمر در عقرب
عنوان سنتی برای قرار گرفتن ماه در «برج عقرب» یا «صورت فلکی عقرب»؛ دو شیوهای که زمانهای یکسان ندارند.
تعریف و مثال کامل ←سنت و طالعبینیمنازل قمر
تقسیم تاریخی مسیر ماه به ایستگاههای نامدار که در سنتهای گوناگون صورتهای متفاوتی دارد.
تعریف و مثال کامل ←سنت و طالعبینیاتصالات یا جنبههای سیارهای
نامی برای فاصلههای زاویهای خاص میان اجرام در نمودارهای طالعبینی.
تعریف و مثال کامل ←سنت و طالعبینیتثلیث یا زاویه ۱۲۰ درجه
نام سنتیِ اختلاف زاویهای نزدیک ۱۲۰ درجه میان دو جرم در نقشه طالعبینی.
تعریف و مثال کامل ←سنت و طالعبینیتسدیس یا زاویه ۶۰ درجه
نام سنتی اختلاف زاویهای حدود ۶۰ درجه میان دو جرم یا نقطه در چارت طالعبینی.
تعریف و مثال کامل ←هندسه و حرکتترانزیت یا گذر
اصطلاحی با دو کاربرد: عبور ظاهری جرمی از جلوی جرم دیگر در نجوم، یا حرکت جاری سیارات نسبت به چارت در طالعبینی.
تعریف و مثال کامل ←مفاهیم پایهزمینمرکزی و خورشیدمرکزی
دو چارچوب مختصاتی متفاوت برای توصیف مکان اجرام؛ انتخاب چارچوب بر اعداد ظاهری اثر میگذارد.
تعریف و مثال کامل ←رصد و زمانطلوع و غروب نجومی
زمانهای محلی پدیدار یا ناپدید شدن یک جرم از افق، وابسته به موقعیت ناظر و ویژگیهای افق.
تعریف و مثال کامل ←رصد و زمانبارش شهابی
افزایش تعداد شهابهای قابل مشاهده زمانی که زمین از جریان ذرات ریز باقیمانده از دنبالهدار یا جرم دیگری میگذرد.
تعریف و مثال کامل ←ماه و خورشیداوج و حضیض ماه
دورترین و نزدیکترین موقعیت ماه نسبت به زمین در مدار بیضوی و متغیر آن.
تعریف و مثال کامل ←موردی پیدا نشد؛ عبارت کوتاهتری وارد کن یا دسته را عوض کن.
کدام بخشها به این فرهنگنامه مرتبطاند؟
فالهای این بخش با الهام از نمادهای سنتی ماههای تولد برای سرگرمی و تأمل شخصی نوشته شدهاند؛ مبنای علمی برای پیشبینی آینده یا تعیین سازگاری افراد نیستند و توصیه پزشکی یا مالی محسوب نمیشوند.