✦ دیوان حافظ شیرازی ✦
غزل 241 حافظ؛ معاشران ز حریف شبانه یاد آرید
متن کامل شعر، پخش صوت، معنی غزل و تعبیر آن
موضوع اصلی: وفاداری به یاران فراموش‌شده، پاسداشت عهد دوستی و پرهیز از غرورِ کامیابی
مطالعه آرام غزل حافظ
بیت‌ها را در صفحهای خلوت، با اندازه دلخواه و حالت شب بخوانید.
متن غزل شماره 241 حافظ
پخش صوت غزل
برای شنیدن شعر، پخش را انتخاب کنید
معاشران ز حریف شبانه یاد آرید
حقوق بندگی مخلصانه یاد آرید
به وقت سرخوشی از آه و ناله عشاق
به صوت و نغمه چنگ و چغانه یاد آرید
چو لطف باده کند جلوه در رخ ساقی
ز عاشقان به سرود و ترانه یاد آرید
چو در میان مراد آورید دست امید
ز عهد صحبت ما در میانه یاد آرید
سمند دولت اگر چند سرکشیده رود
ز همرهان به سر تازیانه یاد آرید
نمی خورید زمانی غم وفاداران
ز بی وفایی دور زمانه یاد آرید
به وجه مرحمت ای ساکنان صدر جلال
ز روی حافظ و این آستانه یاد آرید
خلاصه تعبیر این غزل
این غزل درباره وفاداری به یاران فراموش‌شده، پاسداشت عهد دوستی و پرهیز از غرورِ کامیابی است. لحن آن دلتنگ، گلایه‌آمیز و دعوت‌کننده به مروت است. پیام کلی برای صاحب نیت آن است که تصویرهای شاعرانه را با واقعیت زندگی خود بسنجد و در برابر تجربه، هم احساس و هم مسئولیت را جدی بگیرد.
بیت 1: یاد حریف شبانه. خطاب به دوستان قدیمی است؛ شاعر می‌خواهد خدمت و صمیمیت گذشته به فراموشی سپرده نشود. شاهد: «معاشران ز حریفِ شبانه یاد آرید / حقوقِ بندگیِ مخلصانه یاد آرید»
بیت 2: یاد عاشقان در مجلس شادی. صدای ساز و شادی، بهانه‌ای برای یادکردن از رنج و دلتنگی غایبان می‌شود. شاهد: «به وقتِ سرخوشی از آه و ناله عُشّاق / به صوت و نغمهٔ چنگ و چَغانه یاد آرید»
بیت 3: یاد عاشقان با ترانه. در لحظه زیبایی و سرخوشی، خاطره کسانی که از مجلس دور مانده‌اند باید زنده بماند. شاهد: «چو لطفِ باده کُنَد جلوه در رخِ ساقی / ز عاشقان به سرود و ترانه یاد آرید»
بیت 4: عهد صحبت هنگام کامیابی. رسیدن به آرزو نباید پیمانِ دوستی و حق همراهان پیشین را از یاد ببرد. شاهد: «چو در میانِ مراد آورید دستِ امید / ز عهدِ صحبت ما در میانه یاد آرید»
بیت 5: سمند دولت و همرهان. اسب دولت و کامیابی ممکن است سوارش را از دیگران دور کند؛ شاعر حتی کمترین التفات به همراهان را طلب می‌کند. شاهد: «سمندِ دولت اگر چند سرکشیده رَوَد / ز همرهان به سرِ تازیانه یاد آرید»
بیت 6: بی‌وفایی زمانه. لحن گلایه‌آمیز می‌شود؛ دگرگونی روزگار هشدار می‌دهد که آسایش همیشگی نیست. شاهد: «نمی‌خورید زمانی غمِ وفاداران / ز بی‌وفاییِ دورِ زمانه یاد آرید»
بیت 7: درخواست مرحمت از صدرنشینان. تقابل صدر مجلس و آستانه، فاصله منزلت را نشان می‌دهد و شاعر خواستار توجهی مهربانانه است. شاهد: «به وَجهِ مرحمت ای ساکنانِ صدرِ جلال / ز رویِ حافظ و این آستانه یاد آرید»
برای نیت تو، شاهد برجسته بیت 4 است: «چو در میانِ مراد آورید دستِ امید / ز عهدِ صحبت ما در میانه یاد آرید». از این شاهد می‌توان دعوتی به تأمل گرفت، نه خبری قطعی از آینده. به دوستی قدیمی که در روزهای سخت کنارت بوده پیام بده و سهم او را در موفقیت‌هایت به یاد آور. در هنگام خوشی، رنج همراهان سابق را نادیده نگیر و پیوندها را قربانی مقام و کامیابی نکن.
تعبیر فال حافظ غزل 241
این فال بیش از آنکه درباره شروعی کاملاً تازه باشد، درباره «یادآوری» است. ممکن است موضوعی از گذشته هنوز در زندگی شما اثر داشته باشد؛ یک دوستی، عهد، رابطه، همکاری یا حقی که احساس می‌کنید فراموش شده است.
غزل هشدار می‌دهد که تغییر موقعیت می‌تواند رفتار انسان را تغییر دهد. کسی که امروز در اوج کامیابی است، نباید کسانی را که در روزهای پیشین همراهش بوده‌اند فراموش کند؛ زیرا دولت و روزگار پایدار نیستند.
اگر نیت شما به بازگشت یا جبران مربوط است، بهتر است به جای گلایه صرف، زمینه‌ای برای یادآوری محترمانه عهد گذشته فراهم کنید. گاهی یک تماس، پیام یا گفت‌وگوی صادقانه می‌تواند رابطه‌ای را که در سکوت کمرنگ شده دوباره به جریان بیندازد.
معنی و مفهوم غزل
غزل ۲۴۱ خطاب به «معاشران» آغاز می‌شود؛ یعنی هم‌نشینان و دوستانی که با شاعر در مجالس شبانه همراه بوده‌اند. حافظ از آنان می‌خواهد حریف شبانه را به یاد آورند و حقوق بندگی مخلصانه را فراموش نکنند. «حریف شبانه» در اینجا می‌تواند به همراه و هم‌پیاله شب‌های گذشته اشاره داشته باشد و از همان ابتدا فضای غزل را بر محور خاطره و عهد بنا می‌کند.
در بیت دوم، حافظ می‌گوید هنگامی که دوستان در سرخوشی و شادی هستند، از آه و ناله عشاق نیز یاد کنند. چنگ و چغانه فضای موسیقایی مجلس را می‌سازند، اما شاعر می‌خواهد شادی به قیمت فراموشی عاشقان محروم تمام نشود. بنابراین لذت و رنج در کنار هم قرار گرفته‌اند.
بیت سوم با جلوه کردن لطف باده در رخ ساقی ادامه پیدا می‌کند. هنگامی که چهره ساقی از اثر باده جلوه‌گر می‌شود، حافظ باز هم از دوستان می‌خواهد عاشقان را با سرود و ترانه یاد کنند. این یادآوری در متن غزل نوعی حق‌شناسی نسبت به کسانی است که اکنون در آن مجلس حضور ندارند.
در بیت چهارم، «مراد» و «دست امید» وارد شعر می‌شوند. حافظ می‌گوید وقتی دست امید به مراد رسید، عهد صحبت گذشته را به یاد آورید. این بیت میان رسیدن به خواسته و وفاداری به گذشته ارتباط برقرار می‌کند؛ یعنی کامیابی نباید حافظه انسان را از دوستی‌های قدیمی پاک کند.
بیت پنجم یکی از مهم‌ترین استعاره‌های غزل را دارد. «سمند دولت» اسبی است که دولت و کامیابی به آن تشبیه شده‌اند. اگر این اسب سرکشیده و گردن‌افراخته برود، حافظ از همرهان می‌خواهد به سر تازیانه یاد آورند. تصویر اسب سرکش نشان می‌دهد که قدرت، ثروت و کامیابی ممکن است انسان را از اطرافیان قدیمی دور کند.
در بیت ششم، شاعر این موضوع را به بی‌وفایی روزگار پیوند می‌دهد. کسانی که اکنون غم وفاداران را نمی‌خورند، باید از بی‌وفایی روزگار یاد کنند؛ زیرا زمانه ثابت نمی‌ماند. این بیت در کنار هشدار، نوعی یادآوری درباره ناپایداری موقعیت اجتماعی و مالی انسان است.
در مقطع، حافظ از «ساکنان صدر جلال» می‌خواهد از روی مرحمت او و این آستانه را به یاد آورند. صدر جلال جایگاه بلند و محترم را تداعی می‌کند و آستانه در مقابل آن قرار دارد. شاعر از جایگاه پایین‌تر، توجه و مرحمت بزرگان را طلب می‌کند. بنابراین پایان غزل همچنان بر یادآوری، حق‌شناسی و توجه به کسی که از جمع دور مانده استوار است.
پیام حافظ به زبان ساده
«عهد صحبت هنگام کامیابی؛ رسیدن به آرزو نباید پیمانِ دوستی و حق همراهان پیشین را از یاد ببرد.»
به زبان ساده، از تجربه‌های زندگی درس بگیر، شتاب‌زده داوری نکن و بدان که رسیدن به آرزو نباید پیمانِ دوستی و حق همراهان پیشین را از یاد ببرد. به دوستی قدیمی که در روزهای سخت کنارت بوده پیام بده و سهم او را در موفقیت‌هایت به یاد آور.
بیت برجسته غزل
چو در میانِ مراد آورید دستِ امید
ز عهدِ صحبت ما در میانه یاد آرید
بیت 4 با تصویر «عهد صحبت هنگام کامیابی» هسته عملی پیام را روشن می‌کند: رسیدن به آرزو نباید پیمانِ دوستی و حق همراهان پیشین را از یاد ببرد.
تعبیر این غزل برای نیت‌های مختلف
موضوع مورد نظرتان را انتخاب کنید تا برداشت مرتبط با آن را بخوانید.
تعبیر عاشقانه
در زمینه عشق، این غزل بیشتر از عشقِ همراه با خاطره و عهد سخن می‌گوید تا یک دلباختگی تازه. حافظ از معاشرانی می‌خواهد که در هنگام سرخوشی، عاشقان و همراهان قدیمی را به یاد آورند. بنابراین مسئله اصلی می‌تواند رابطه‌ای باشد که زمانی صمیمی بوده اما اکنون فاصله‌ای میان دو نفر ایجاد شده است.
اگر در رابطه‌ای هستید و احساس می‌کنید طرف مقابل به دلیل تغییر شرایط از شما فاصله گرفته، مضمون «سمند دولت» می‌تواند به همین تغییر رفتار اشاره کند. حافظ یادآوری می‌کند که موقعیت تازه نباید باعث فراموشی عهدهای گذشته شود.
اگر منتظر بازگشت یک عشق قدیمی هستید، غزل امکان یادآوری و توجه دوباره را مطرح می‌کند، اما نتیجه را قطعی نمی‌داند. بهتر است اگر زمینه گفت‌وگو وجود دارد، رابطه را با صداقت و بدون سرزنش بررسی کنید.
تعبیر گشایش
گشایش کلی: در فضای این غزل، «وفاداری به یاران فراموش‌شده، پاسداشت عهد دوستی و پرهیز از غرورِ کامیابی» را در نظر بگیر. گشایش در تعبیر ادبی بیشتر از تغییر نگاه و اقدام معقول آغاز می‌شود. بیت 7 با تصویر «درخواست مرحمت از صدرنشینان» یادآوری می‌کند: تقابل صدر مجلس و آستانه، فاصله منزلت را نشان می‌دهد و شاعر خواستار توجهی مهربانانه است. بنابراین به دوستی قدیمی که در روزهای سخت کنارت بوده پیام بده و سهم او را در موفقیت‌هایت به یاد آور.
تعبیر کار و آینده شغلی
در زمینه کار، غزل می‌تواند به همکاری‌ها و رابطه‌های حرفه‌ای قدیمی اشاره کند. شاید فرد یا مجموعه‌ای که در گذشته همراه شما بوده اکنون از شما فاصله گرفته باشد، یا برعکس، خود شما در حال ورود به موقعیتی هستید که ممکن است روابط کاری گذشته را تحت تأثیر قرار دهد.
تصویر «سمند دولت» نشان می‌دهد که کامیابی و موقعیت شغلی می‌تواند انسان را از همکاران قدیمی دور کند. حافظ توصیه ضمنی دارد که موفقیت نباید باعث فراموش کردن کسانی شود که در مراحل سخت همراه بوده‌اند.
اگر برای یک فرصت کاری منتظر حمایت یا بازگشت همکاری قدیمی هستید، حفظ ارتباط محترمانه می‌تواند مفید باشد. در عین حال، بهتر است آینده شغلی خود را فقط به وعده یا خاطره همکاری گذشته وابسته نکنید.
تعبیر دوراهی و تصمیم
دوراهی: در فضای این غزل، «وفاداری به یاران فراموش‌شده، پاسداشت عهد دوستی و پرهیز از غرورِ کامیابی» را در نظر بگیر. معیارهای انتخاب را بنویس و میان خواسته فوری و پیامد درازمدت فرق بگذار. بیت 4 با تصویر «عهد صحبت هنگام کامیابی» یادآوری می‌کند: رسیدن به آرزو نباید پیمانِ دوستی و حق همراهان پیشین را از یاد ببرد. بنابراین به دوستی قدیمی که در روزهای سخت کنارت بوده پیام بده و سهم او را در موفقیت‌هایت به یاد آور.
قدم بعدی پس از خواندن فال
به دوستی قدیمی که در روزهای سخت کنارت بوده پیام بده و سهم او را در موفقیت‌هایت به یاد آور.
پرسش‌های رایج درباره این غزل
مضمون اصلی غزل شماره ۲۴۱ چیست؟
مضمون اصلی غزل یادآوری عهد، وفاداری به همراهان گذشته و فراموش نکردن دوستان در زمان کامیابی است. حافظ بارها از معاشران می‌خواهد افراد و پیمان‌های گذشته را به یاد آورند.
منظور از «دست امید» در غزل چیست؟
دست امید نماد امید و تلاش برای رسیدن به مراد است. حافظ می‌گوید وقتی انسان به خواسته خود رسید، نباید عهد و صحبت گذشته را فراموش کند.
سمند دولت چه مفهومی دارد؟
سمند دولت استعاره‌ای از کامیابی، بخت، قدرت یا ثروت است که مانند اسبی سرکش تصویر شده است. این تصویر نشان می‌دهد که موفقیت ممکن است انسان را از همراهان گذشته دور کند.
چرا حافظ از بی‌وفایی زمانه یاد می‌کند؟
زیرا شرایط زندگی ثابت نیست. کسی که امروز در موقعیت خوبی قرار دارد، ممکن است در آینده با تغییر شرایط روبه‌رو شود؛ بنابراین نباید به دلیل کامیابی فعلی، وفاداران و همراهان گذشته را نادیده بگیرد.
مقطع غزل چه پیامی دارد؟
حافظ از ساکنان جایگاه و مقام می‌خواهد از روی لطف او و این آستانه را به یاد آورند. پایان غزل همچنان بر توجه به فردی که از مرکز مجلس دور مانده و بر حفظ پیوند و مرحمت تأکید می‌کند.
بیشتر درباره پیام این غزل
درس زندگی از این غزل
درس اصلی این غزل آن است که وفاداری به یاران فراموش‌شده، پاسداشت عهد دوستی و پرهیز از غرورِ کامیابی را نه شعاری کلی، بلکه تجربه‌ای پیچیده ببینیم.
از بیت 1 می‌آموزیم: خطاب به دوستان قدیمی است؛ شاعر می‌خواهد خدمت و صمیمیت گذشته به فراموشی سپرده نشود. تصویر «یاد حریف شبانه» این تجربه را از دیگر بیت‌ها متمایز می‌کند.
از بیت 2 می‌آموزیم: صدای ساز و شادی، بهانه‌ای برای یادکردن از رنج و دلتنگی غایبان می‌شود. تصویر «یاد عاشقان در مجلس شادی» این تجربه را از دیگر بیت‌ها متمایز می‌کند.
از بیت 3 می‌آموزیم: در لحظه زیبایی و سرخوشی، خاطره کسانی که از مجلس دور مانده‌اند باید زنده بماند. تصویر «یاد عاشقان با ترانه» این تجربه را از دیگر بیت‌ها متمایز می‌کند.
از بیت 4 می‌آموزیم: رسیدن به آرزو نباید پیمانِ دوستی و حق همراهان پیشین را از یاد ببرد. تصویر «عهد صحبت هنگام کامیابی» این تجربه را از دیگر بیت‌ها متمایز می‌کند.
از بیت 5 می‌آموزیم: اسب دولت و کامیابی ممکن است سوارش را از دیگران دور کند؛ شاعر حتی کمترین التفات به همراهان را طلب می‌کند. تصویر «سمند دولت و همرهان» این تجربه را از دیگر بیت‌ها متمایز می‌کند.
از بیت 6 می‌آموزیم: لحن گلایه‌آمیز می‌شود؛ دگرگونی روزگار هشدار می‌دهد که آسایش همیشگی نیست. تصویر «بی‌وفایی زمانه» این تجربه را از دیگر بیت‌ها متمایز می‌کند.
از بیت 7 می‌آموزیم: تقابل صدر مجلس و آستانه، فاصله منزلت را نشان می‌دهد و شاعر خواستار توجهی مهربانانه است. تصویر «درخواست مرحمت از صدرنشینان» این تجربه را از دیگر بیت‌ها متمایز می‌کند.
در زندگی امروز، میان نیت خوب و نتیجه مطلوب فاصله‌ای است که با گفت‌وگو، بررسی و عمل سنجیده پیموده می‌شود. به دوستی قدیمی که در روزهای سخت کنارت بوده پیام بده و سهم او را در موفقیت‌هایت به یاد آور.
پیام کامل حافظ
ای صاحب نیت، در غزل 241 حافظ با زبانی دلتنگ، گلایه‌آمیز و دعوت‌کننده به مروت تو را به دیدنِ «وفاداری به یاران فراموش‌شده، پاسداشت عهد دوستی و پرهیز از غرورِ کامیابی» فرامی‌خواند. نخست باید معنای ابیات را در پیوند با یکدیگر شنید، سپس آن را آینه‌ای برای پرسش‌های امروز کرد.
1. یاد حریف شبانه: خطاب به دوستان قدیمی است؛ شاعر می‌خواهد خدمت و صمیمیت گذشته به فراموشی سپرده نشود. در این بیت، عبارت «معاشران ز حریفِ شبانه یاد آرید / حقوقِ بندگیِ مخلصانه یاد آرید» راهِ خواندن همین تصویر را نشان می‌دهد.
2. یاد عاشقان در مجلس شادی: صدای ساز و شادی، بهانه‌ای برای یادکردن از رنج و دلتنگی غایبان می‌شود. در این بیت، عبارت «به وقتِ سرخوشی از آه و ناله عُشّاق / به صوت و نغمهٔ چنگ و چَغانه یاد آرید» راهِ خواندن همین تصویر را نشان می‌دهد.
3. یاد عاشقان با ترانه: در لحظه زیبایی و سرخوشی، خاطره کسانی که از مجلس دور مانده‌اند باید زنده بماند. در این بیت، عبارت «چو لطفِ باده کُنَد جلوه در رخِ ساقی / ز عاشقان به سرود و ترانه یاد آرید» راهِ خواندن همین تصویر را نشان می‌دهد.
4. عهد صحبت هنگام کامیابی: رسیدن به آرزو نباید پیمانِ دوستی و حق همراهان پیشین را از یاد ببرد. در این بیت، عبارت «چو در میانِ مراد آورید دستِ امید / ز عهدِ صحبت ما در میانه یاد آرید» راهِ خواندن همین تصویر را نشان می‌دهد.
5. سمند دولت و همرهان: اسب دولت و کامیابی ممکن است سوارش را از دیگران دور کند؛ شاعر حتی کمترین التفات به همراهان را طلب می‌کند. در این بیت، عبارت «سمندِ دولت اگر چند سرکشیده رَوَد / ز همرهان به سرِ تازیانه یاد آرید» راهِ خواندن همین تصویر را نشان می‌دهد.
6. بی‌وفایی زمانه: لحن گلایه‌آمیز می‌شود؛ دگرگونی روزگار هشدار می‌دهد که آسایش همیشگی نیست. در این بیت، عبارت «نمی‌خورید زمانی غمِ وفاداران / ز بی‌وفاییِ دورِ زمانه یاد آرید» راهِ خواندن همین تصویر را نشان می‌دهد.
7. درخواست مرحمت از صدرنشینان: تقابل صدر مجلس و آستانه، فاصله منزلت را نشان می‌دهد و شاعر خواستار توجهی مهربانانه است. در این بیت، عبارت «به وَجهِ مرحمت ای ساکنانِ صدرِ جلال / ز رویِ حافظ و این آستانه یاد آرید» راهِ خواندن همین تصویر را نشان می‌دهد.
سخن پایانی این است: به دوستی قدیمی که در روزهای سخت کنارت بوده پیام بده و سهم او را در موفقیت‌هایت به یاد آور. در هنگام خوشی، رنج همراهان سابق را نادیده نگیر و پیوندها را قربانی مقام و کامیابی نکن.
تعبیر فال حافظ برداشتی ادبی و الهام‌بخش از غزل است؛ برای تصمیم‌های مهم، شرایط واقعی زندگی را نیز در نظر بگیرید.