✦ دیوان حافظ شیرازی ✦
غزل 221 حافظ؛ چو دست بر سر زلفش زنم به تاب رود
متن کامل شعر، پخش صوت، معنی غزل و تعبیر آن
موضوع اصلی: آشوب عشق، پرهیز از شتاب، نقد غرور و کنار رفتن حجاب خودخواهی
مطالعه آرام غزل حافظ
بیت‌ها را در صفحهای خلوت، با اندازه دلخواه و حالت شب بخوانید.
متن غزل شماره 221 حافظ
پخش صوت غزل
برای شنیدن شعر، پخش را انتخاب کنید
چو دست بر سر زلفش زنم به تاب رود
ور آشتی طلبم با سر عتاب رود
چو ماه نو ره بیچارگان نظاره
زند به گوشه ابرو و در نقاب رود
شب شراب خرابم کند به بیداری
وگر به روز شکایت کنم به خواب رود
طریق عشق پرآشوب و فتنه است ای دل
بیفتد آن که در این راه با شتاب رود
گدایی در جانان به سلطنت مفروش
کسی ز سایه این در به آفتاب رود
سواد نامه موی سیاه چون طی شد
بیاض کم نشود گر صد انتخاب رود
حباب را چو فتد باد نخوت اندر سر
کلاه داریش اندر سر شراب رود
حجاب راه تویی حافظ از میان برخیز
خوشا کسی که در این راه بی حجاب رود
خلاصه تعبیر این غزل
این غزل درباره آشوب عشق، پرهیز از شتاب، نقد غرور و کنار رفتن حجاب خودخواهی است. لحن آن پرتلاطم، هشداردهنده و سرانجام روشن‌بین است. پیام کلی برای صاحب نیت آن است که تصویرهای شاعرانه را با واقعیت زندگی خود بسنجد و در برابر تجربه، هم احساس و هم مسئولیت را جدی بگیرد.
بیت 1: زلف تاب‌دار و عتاب محبوب. هر کوشش برای نزدیکی با پیچیدگی و عتاب روبه‌رو می‌شود؛ کشش عاشقانه با ناهماهنگی رفتار همراه است. شاهد: «چو دست بر سرِ زلفش زنم به تاب رَوَد / ور آشتی طلبم با سرِ عِتاب رَوَد»
بیت 2: ماه نو و رخ پنهان. محبوب همچون هلال لحظه‌ای می‌نماید و پنهان می‌شود؛ انتظار و کم‌یابیِ دیدار در تصویر ماه نو نشسته است. شاهد: «چو ماهِ نو رَهِ بیچارگانِ نَظّاره / زَنَد به گوشهٔ ابرو و در نقاب رود»
بیت 3: بیداری عاشق و خواب محبوب. شبِ بی‌قراری عاشق در برابر بی‌اعتنایی روزانه محبوب قرار می‌گیرد؛ گفت‌وگو زمان و آمادگی دوطرفه می‌خواهد. شاهد: «شبِ شراب خرابم کُنَد به بیداری / وگر به روز شکایت کنم به خواب رود»
بیت 4: خطر شتاب در راه عشق. بیت صریحاً از لغزشِ شتاب‌زده سخن می‌گوید؛ احساس شدید جای شناخت و تدبیر را نمی‌گیرد. شاهد: «طریقِ عشق پرآشوب و فتنه است ای دل / بیفتد آن که در این راه با شتاب رود»
بیت 5: گدایی جانان و سلطنت. ارزش پیوند حقیقی بر عنوان و قدرت ظاهری می‌چربد؛ شاعر با پرسش بلاغی از وفاداری می‌گوید. شاهد: «گدایی درِ جانان به سلطنت مفروش / کسی ز سایهٔ این در به آفتاب رود؟»
بیت 6: سیاهی مو و سفیدی نامه. بازی میان سیاهی و سپیدی و گذر عمر، ارزش تجربه را در برابر ظاهر جوانی برجسته می‌کند. شاهد: «سوادِ نامهٔ مویِ سیاه چون طی شد / بَیاض کم نَشَوَد گر صد انتخاب رود»
بیت 7: حباب و باد نخوت. حبابِ مغرور دوام ندارد؛ تکبر مانند بادِ درون حباب با ترکیدن فرو می‌ریزد. شاهد: «حباب را چو فِتَد بادِ نخوت اندر سر / کلاه داریَش اندر سرِ شراب رود»
بیت 8: خود به عنوان حجاب راه. مقطع از بیرون به درون می‌چرخد: گاهی مانع اصلی، خودخواهی و تصویر ساخته‌شده ما از خویش است. شاهد: «حجابِ راه تویی حافظ از میان برخیز / خوشا کسی که در این راه بی‌حجاب رود»
برای نیت تو، شاهد برجسته بیت 4 است: «طریقِ عشق پرآشوب و فتنه است ای دل / بیفتد آن که در این راه با شتاب رود». از این شاهد می‌توان دعوتی به تأمل گرفت، نه خبری قطعی از آینده. در رابطه یا تصمیم پرتنش مکث کن، سوءتفاهم را روشن ساز و سهم غرور خود را بررسی کن. برای آشتی فشار نیاور، با شتاب تصمیم نگیر و رنجش را به مسابقه قدرت تبدیل نکن.
تعبیر فال حافظ غزل 221
این فال ترکیبی از عشق، هشدار و خودشناسی است. غزل نشان می‌دهد که موضوع مورد نظر شما می‌تواند جذابیت و کشش زیادی داشته باشد، اما راه رسیدن به آرامش از شتاب نمی‌گذرد.
حافظ از کسی که در راه عشق با عجله حرکت می‌کند برحذر می‌دارد. بنابراین اگر در انتظار پاسخ، دیدار، آشتی یا تصمیمی مهم هستید، بهتر است ابتدا فضای عاطفی را آرام کنید و سپس قدم بردارید.
مهم‌ترین پیام غزل در بیت پایانی است: گاهی بزرگ‌ترین مانع بیرونی نیست؛ خود ما با ترس، غرور، توقع یا تصورهای قبلی میان خود و خواسته‌مان حجاب ایجاد می‌کنیم. شناخت این مانع می‌تواند زمینه گشایش را فراهم کند.
معنی و مفهوم غزل
حافظ در بیت نخست می‌گوید وقتی دست بر زلف محبوب می‌زند، زلف به تاب می‌رود و اگر به دنبال آشتی باشد، محبوب با عتاب و سرزنش روبه‌رویش می‌شود. این بیت فضای پیچیده و ناپایدار رابطه عاشق و معشوق را نشان می‌دهد.
در بیت دوم، محبوب به ماه نو تشبیه شده است که از گوشه ابرو راهی برای دیدن بیچارگان می‌گشاید و دوباره در نقاب پنهان می‌شود. تصویر ماه نو، ابرو و نقاب، کوتاهی و ناپایداری فرصت دیدار را برجسته می‌کند.
در بیت سوم، شاعر از شب شراب سخن می‌گوید که او را به بیداری و بی‌قراری می‌اندازد؛ اما اگر روز هنگام از این حال شکایت کند، خواب بر او غلبه می‌کند. این بیت تضاد میان شب و روز و استمرار آشفتگی عاشق را نشان می‌دهد.
در بیت چهارم، حافظ مستقیماً هشدار می‌دهد که راه عشق پر از آشوب و فتنه است و کسی که با شتاب وارد آن شود ممکن است گرفتار و زمین‌گیر شود. این بیت از مهم‌ترین ابیات راهنمای غزل است.
در بیت پنجم، شاعر می‌گوید گدایی درِ جانان را با سلطنت عوض نکن؛ یعنی نزدیکی به محبوب از نظر او ارزشی دارد که قدرت و مقام دنیوی نمی‌توانند جای آن را بگیرند. سایه درگاه یار از آفتاب سلطنت ارزشمندتر دانسته می‌شود.
در بیت ششم، موی سیاه به «سواد نامه» و موی سفید به «بیاض» تشبیه شده است. وقتی دوران موی سیاه و جوانی به پایان رسید، سفیدی مو با هیچ انتخاب و تلاشی به آسانی بازنمی‌گردد. این بیت یادآور گذر برگشت‌ناپذیر زمان است.
در بیت هفتم، حبابی که باد نخوت در سرش افتاده تصویر می‌شود. در خوانش اصلی گنجور، این تصویر با «کلاه‌داری» حباب و رفتن آن در سر شراب پیوند دارد. در هر صورت، حباب نماد ناپایداری و غروری است که در برابر حقیقت و جوشش شراب دوام چندانی ندارد.
در بیت پایانی، حافظ می‌گوید خودت حجاب راه هستی و باید از میان برخیزی. خوشا کسی که در این راه بدون حجاب حرکت کند. این بیت نتیجه‌گیری معنوی غزل است و مانع اصلی را در خود انسان جست‌وجو می‌کند.
پیام حافظ به زبان ساده
«خطر شتاب در راه عشق؛ بیت صریحاً از لغزشِ شتاب‌زده سخن می‌گوید؛ احساس شدید جای شناخت و تدبیر را نمی‌گیرد.»
به زبان ساده، از تجربه‌های زندگی درس بگیر، شتاب‌زده داوری نکن و بدان که بیت صریحاً از لغزشِ شتاب‌زده سخن می‌گوید؛ احساس شدید جای شناخت و تدبیر را نمی‌گیرد. در رابطه یا تصمیم پرتنش مکث کن، سوءتفاهم را روشن ساز و سهم غرور خود را بررسی کن.
بیت برجسته غزل
طریقِ عشق پرآشوب و فتنه است ای دل
بیفتد آن که در این راه با شتاب رود
بیت 4 با تصویر «خطر شتاب در راه عشق» هسته عملی پیام را روشن می‌کند: بیت صریحاً از لغزشِ شتاب‌زده سخن می‌گوید؛ احساس شدید جای شناخت و تدبیر را نمی‌گیرد.
تعبیر این غزل برای نیت‌های مختلف
موضوع مورد نظرتان را انتخاب کنید تا برداشت مرتبط با آن را بخوانید.
تعبیر عاشقانه
در نیت عاشقانه، این غزل بسیار پررنگ است. رابطه در اینجا ساده و بی‌تنش تصویر نمی‌شود؛ عشق می‌تواند هم آشتی بیاورد و هم عتاب، هم شور ایجاد کند و هم بی‌خوابی.
اگر در رابطه‌ای هستید، مراقب لحن و واکنش‌های لحظه‌ای باشید. غزل نشان می‌دهد که در روابط پرکشش، یک رفتار عجولانه می‌تواند آشوب را بیشتر کند. گفت‌وگوی آرام و شناخت متقابل اهمیت زیادی دارد.
اگر از کسی دور هستید یا منتظر آشتی هستید، نشانه اصلی غزل صبر و برداشتن حجاب‌های درونی است. غرور، سوءتفاهم و ترس از آسیب دیدن ممکن است مانع ارتباط شوند.
تعبیر گشایش
گشایش کلی: در فضای این غزل، «آشوب عشق، پرهیز از شتاب، نقد غرور و کنار رفتن حجاب خودخواهی» را در نظر بگیر. گشایش در تعبیر ادبی بیشتر از تغییر نگاه و اقدام معقول آغاز می‌شود. بیت 6 با تصویر «سیاهی مو و سفیدی نامه» یادآوری می‌کند: بازی میان سیاهی و سپیدی و گذر عمر، ارزش تجربه را در برابر ظاهر جوانی برجسته می‌کند. بنابراین در رابطه یا تصمیم پرتنش مکث کن، سوءتفاهم را روشن ساز و سهم غرور خود را بررسی کن.
تعبیر کار و آینده شغلی
در زمینه کار، غزل بیشتر به احتیاط در تصمیم‌گیری اشاره دارد. همان‌طور که حافظ می‌گوید کسی که با شتاب در راه عشق می‌رود ممکن است بیفتد، در مسیر شغلی نیز تصمیم عجولانه می‌تواند نتیجه نامطلوب ایجاد کند.
اگر قصد تغییر شغل، شروع همکاری یا ورود به پروژه‌ای تازه دارید، پیش از اقدام، جزئیات و پیامدهای آن را بررسی کنید. جذابیت اولیه یک فرصت نباید جای شناخت واقعی را بگیرد.
بیت مربوط به گدایی و سلطنت نیز یادآور می‌شود که ارزش یک موقعیت شغلی فقط با عنوان و ظاهر آن سنجیده نمی‌شود. محیط سالم و مسیر درست ممکن است از یک موقعیت پرزرق‌وبرق ارزشمندتر باشد.
تعبیر دوراهی و تصمیم
دوراهی: در فضای این غزل، «آشوب عشق، پرهیز از شتاب، نقد غرور و کنار رفتن حجاب خودخواهی» را در نظر بگیر. معیارهای انتخاب را بنویس و میان خواسته فوری و پیامد درازمدت فرق بگذار. بیت 2 با تصویر «ماه نو و رخ پنهان» یادآوری می‌کند: محبوب همچون هلال لحظه‌ای می‌نماید و پنهان می‌شود؛ انتظار و کم‌یابیِ دیدار در تصویر ماه نو نشسته است. بنابراین در رابطه یا تصمیم پرتنش مکث کن، سوءتفاهم را روشن ساز و سهم غرور خود را بررسی کن.
قدم بعدی پس از خواندن فال
در رابطه یا تصمیم پرتنش مکث کن، سوءتفاهم را روشن ساز و سهم غرور خود را بررسی کن.
پرسش‌های رایج درباره این غزل
پیام اصلی غزل شماره ۲۲۱ چیست؟
پیام اصلی غزل این است که عشق و خواسته‌های مهم زندگی به صبر و آگاهی نیاز دارند. شتاب می‌تواند انسان را گرفتار کند و گاهی بزرگ‌ترین مانع، حجاب‌های درونی خود اوست.
چرا حافظ درباره شتاب در راه عشق هشدار می‌دهد؟
زیرا راه عشق در این غزل پرآشوب و فتنه توصیف شده است. احساس شدید اگر بدون شناخت و آرامش دنبال شود، می‌تواند باعث تصمیم‌های عجولانه و پشیمانی شود.
«گدایی درِ جانان» چرا از سلطنت بهتر دانسته شده است؟
زیرا نزدیکی به محبوب در نگاه حافظ ارزشی معنوی و عاطفی دارد که با قدرت و مقام دنیوی قابل معاوضه نیست. سایه درگاه یار از نظر شاعر ارزشمندتر از سلطنت است.
بیت مربوط به موی سیاه و سفید چه پیامی دارد؟
این بیت یادآور گذر برگشت‌ناپذیر زمان است. وقتی دوران جوانی سپری شد، نمی‌توان به آسانی آن را بازگرداند؛ بنابراین انسان باید فرصت زندگی را با آگاهی بیشتری قدر بداند.
منظور حافظ از «حجاب راه تویی» چیست؟
حافظ در پایان می‌گوید ممکن است خود انسان با غرور، ترس، وابستگی، پیش‌داوری یا خودخواهی میان خود و حقیقت قرار گرفته باشد. برداشتن این حجاب می‌تواند راه را برای دیدن و حرکت آزادانه‌تر باز کند.
بیشتر درباره پیام این غزل
درس زندگی از این غزل
درس اصلی این غزل آن است که آشوب عشق، پرهیز از شتاب، نقد غرور و کنار رفتن حجاب خودخواهی را نه شعاری کلی، بلکه تجربه‌ای پیچیده ببینیم.
از بیت 1 می‌آموزیم: هر کوشش برای نزدیکی با پیچیدگی و عتاب روبه‌رو می‌شود؛ کشش عاشقانه با ناهماهنگی رفتار همراه است. تصویر «زلف تاب‌دار و عتاب محبوب» این تجربه را از دیگر بیت‌ها متمایز می‌کند.
از بیت 2 می‌آموزیم: محبوب همچون هلال لحظه‌ای می‌نماید و پنهان می‌شود؛ انتظار و کم‌یابیِ دیدار در تصویر ماه نو نشسته است. تصویر «ماه نو و رخ پنهان» این تجربه را از دیگر بیت‌ها متمایز می‌کند.
از بیت 3 می‌آموزیم: شبِ بی‌قراری عاشق در برابر بی‌اعتنایی روزانه محبوب قرار می‌گیرد؛ گفت‌وگو زمان و آمادگی دوطرفه می‌خواهد. تصویر «بیداری عاشق و خواب محبوب» این تجربه را از دیگر بیت‌ها متمایز می‌کند.
از بیت 4 می‌آموزیم: بیت صریحاً از لغزشِ شتاب‌زده سخن می‌گوید؛ احساس شدید جای شناخت و تدبیر را نمی‌گیرد. تصویر «خطر شتاب در راه عشق» این تجربه را از دیگر بیت‌ها متمایز می‌کند.
از بیت 5 می‌آموزیم: ارزش پیوند حقیقی بر عنوان و قدرت ظاهری می‌چربد؛ شاعر با پرسش بلاغی از وفاداری می‌گوید. تصویر «گدایی جانان و سلطنت» این تجربه را از دیگر بیت‌ها متمایز می‌کند.
از بیت 6 می‌آموزیم: بازی میان سیاهی و سپیدی و گذر عمر، ارزش تجربه را در برابر ظاهر جوانی برجسته می‌کند. تصویر «سیاهی مو و سفیدی نامه» این تجربه را از دیگر بیت‌ها متمایز می‌کند.
از بیت 7 می‌آموزیم: حبابِ مغرور دوام ندارد؛ تکبر مانند بادِ درون حباب با ترکیدن فرو می‌ریزد. تصویر «حباب و باد نخوت» این تجربه را از دیگر بیت‌ها متمایز می‌کند.
از بیت 8 می‌آموزیم: مقطع از بیرون به درون می‌چرخد: گاهی مانع اصلی، خودخواهی و تصویر ساخته‌شده ما از خویش است. تصویر «خود به عنوان حجاب راه» این تجربه را از دیگر بیت‌ها متمایز می‌کند.
در زندگی امروز، میان نیت خوب و نتیجه مطلوب فاصله‌ای است که با گفت‌وگو، بررسی و عمل سنجیده پیموده می‌شود. در رابطه یا تصمیم پرتنش مکث کن، سوءتفاهم را روشن ساز و سهم غرور خود را بررسی کن.
پیام کامل حافظ
ای صاحب نیت، در غزل 221 حافظ با زبانی پرتلاطم، هشداردهنده و سرانجام روشن‌بین تو را به دیدنِ «آشوب عشق، پرهیز از شتاب، نقد غرور و کنار رفتن حجاب خودخواهی» فرامی‌خواند. نخست باید معنای ابیات را در پیوند با یکدیگر شنید، سپس آن را آینه‌ای برای پرسش‌های امروز کرد.
1. زلف تاب‌دار و عتاب محبوب: هر کوشش برای نزدیکی با پیچیدگی و عتاب روبه‌رو می‌شود؛ کشش عاشقانه با ناهماهنگی رفتار همراه است. در این بیت، عبارت «چو دست بر سرِ زلفش زنم به تاب رَوَد / ور آشتی طلبم با سرِ عِتاب رَوَد» راهِ خواندن همین تصویر را نشان می‌دهد.
2. ماه نو و رخ پنهان: محبوب همچون هلال لحظه‌ای می‌نماید و پنهان می‌شود؛ انتظار و کم‌یابیِ دیدار در تصویر ماه نو نشسته است. در این بیت، عبارت «چو ماهِ نو رَهِ بیچارگانِ نَظّاره / زَنَد به گوشهٔ ابرو و در نقاب رود» راهِ خواندن همین تصویر را نشان می‌دهد.
3. بیداری عاشق و خواب محبوب: شبِ بی‌قراری عاشق در برابر بی‌اعتنایی روزانه محبوب قرار می‌گیرد؛ گفت‌وگو زمان و آمادگی دوطرفه می‌خواهد. در این بیت، عبارت «شبِ شراب خرابم کُنَد به بیداری / وگر به روز شکایت کنم به خواب رود» راهِ خواندن همین تصویر را نشان می‌دهد.
4. خطر شتاب در راه عشق: بیت صریحاً از لغزشِ شتاب‌زده سخن می‌گوید؛ احساس شدید جای شناخت و تدبیر را نمی‌گیرد. در این بیت، عبارت «طریقِ عشق پرآشوب و فتنه است ای دل / بیفتد آن که در این راه با شتاب رود» راهِ خواندن همین تصویر را نشان می‌دهد.
5. گدایی جانان و سلطنت: ارزش پیوند حقیقی بر عنوان و قدرت ظاهری می‌چربد؛ شاعر با پرسش بلاغی از وفاداری می‌گوید. در این بیت، عبارت «گدایی درِ جانان به سلطنت مفروش / کسی ز سایهٔ این در به آفتاب رود؟» راهِ خواندن همین تصویر را نشان می‌دهد.
6. سیاهی مو و سفیدی نامه: بازی میان سیاهی و سپیدی و گذر عمر، ارزش تجربه را در برابر ظاهر جوانی برجسته می‌کند. در این بیت، عبارت «سوادِ نامهٔ مویِ سیاه چون طی شد / بَیاض کم نَشَوَد گر صد انتخاب رود» راهِ خواندن همین تصویر را نشان می‌دهد.
7. حباب و باد نخوت: حبابِ مغرور دوام ندارد؛ تکبر مانند بادِ درون حباب با ترکیدن فرو می‌ریزد. در این بیت، عبارت «حباب را چو فِتَد بادِ نخوت اندر سر / کلاه داریَش اندر سرِ شراب رود» راهِ خواندن همین تصویر را نشان می‌دهد.
8. خود به عنوان حجاب راه: مقطع از بیرون به درون می‌چرخد: گاهی مانع اصلی، خودخواهی و تصویر ساخته‌شده ما از خویش است. در این بیت، عبارت «حجابِ راه تویی حافظ از میان برخیز / خوشا کسی که در این راه بی‌حجاب رود» راهِ خواندن همین تصویر را نشان می‌دهد.
سخن پایانی این است: در رابطه یا تصمیم پرتنش مکث کن، سوءتفاهم را روشن ساز و سهم غرور خود را بررسی کن. برای آشتی فشار نیاور، با شتاب تصمیم نگیر و رنجش را به مسابقه قدرت تبدیل نکن.
تعبیر فال حافظ برداشتی ادبی و الهام‌بخش از غزل است؛ برای تصمیم‌های مهم، شرایط واقعی زندگی را نیز در نظر بگیرید.