✦ دیوان حافظ شیرازی ✦
غزل 218 حافظ؛ در ازل هر کو به فیض دولت ارزانی بود
متن کامل شعر، پخش صوت، معنی غزل و تعبیر آن
موضوع اصلی: روشن‌دلی، همت بلند، پرهیز از خودپسندی و نقد ظاهرگرایی
مطالعه آرام غزل حافظ
بیت‌ها را در صفحهای خلوت، با اندازه دلخواه و حالت شب بخوانید.
متن غزل شماره 218 حافظ
پخش صوت غزل
برای شنیدن شعر، پخش را انتخاب کنید
در ازل هر کو به فیض دولت ارزانی بود
تا ابد جام مرادش همدم جانی بود
من همان ساعت که از می خواستم شد توبه کار
گفتم این شاخ ار دهد باری پشیمانی بود
خود گرفتم کافکنم سجاده چون سوسن به دوش
همچو گل بر خرقه رنگ می مسلمانی بود
بی چراغ جام در خلوت نمی یارم نشست
زان که کنج اهل دل باید که نورانی بود
همت عالی طلب جام مرصع گو مباش
رند را آب عنب یاقوت رمانی بود
گر چه بی سامان نماید کار ما سهلش مبین
کاندر این کشور گدایی رشک سلطانی بود
نیک نامی خواهی ای دل با بدان صحبت مدار
خودپسندی جان من برهان نادانی بود
مجلس انس و بهار و بحث شعر اندر میان
نستدن جام می از جانان گران جانی بود
دی عزیزی گفت حافظ می خورد پنهان شراب
ای عزیز من نه عیب آن به که پنهانی بود
خلاصه تعبیر این غزل
این غزل درباره روشن‌دلی، همت بلند، پرهیز از خودپسندی و نقد ظاهرگرایی است. لحن آن رندانه، نکته‌سنج و هشداردهنده است. پیام کلی برای صاحب نیت آن است که تصویرهای شاعرانه را با واقعیت زندگی خود بسنجد و در برابر تجربه، هم احساس و هم مسئولیت را جدی بگیرد.
بیت 1: فیض و بختِ درونی. آغاز غزل زبانِ بخت و بخشایش دارد، نه جدول زمان‌بندیِ رخدادهای آینده. شاهد: «در ازل هر کو به فیضِ دولت ارزانی بُوَد / تا ابد جامِ مرادش همدمِ جانی بُوَد»
بیت 2: توبه بی‌ثمر و تناقض خواسته‌ها. حافظ از تصمیمی می‌گوید که در لحظه اتخاذ، بذر پشیمانی‌اش پیداست؛ صداقت با خود لازم است. شاهد: «من همان ساعت که از مِی خواستم شد توبه کار / گفتم این شاخ ار دهد باری، پشیمانی بُوَد»
بیت 3: ظاهر عبادت و پرسش از حقیقت. تصویر سجاده و خرقه، تردید در یکی‌بودنِ نشان ظاهری و حقیقتِ باطن را برجسته می‌کند. شاهد: «خود گرفتم کَافکَنَم سجاده چون سوسن به دوش / همچو گُل بر خِرقه رنگِ مِی مسلمانی بُوَد؟»
بیت 4: نورِ خلوت اهل دل. خلوتِ سودمند به روشن‌بینی نیاز دارد؛ صرفِ کناره‌گیری از مردم به معنای معرفت نیست. شاهد: «بی چراغِ جام در خلوت نمی‌یارم نشست / زان که کُنجِ اهلِ دل باید که نورانی بُوَد»
بیت 5: بلندهمتی و بی‌اعتنایی به تجمل. ارزش تجربه و معنا را با زرق‌وبرق ظرف یا عنوان اجتماعی نسنج. شاهد: «همتِ عالی طلب جامِ مُرَصَّع گو مباش / رند را آبِ عِنَب یاقوتِ رُمّانی بُوَد»
بیت 6: ارزش پنهان در بی‌سامانی. ظاهرِ نامرتب می‌تواند با غنای باطنی همراه باشد؛ داوری شتاب‌زده خطاست. شاهد: «گرچه بی‌سامان نماید کارِ ما، سهلش مبین / کاندر این کشور گدایی، رَشکِ سلطانی بُوَد»
بیت 7: همنشینی و خودپسندی. این بیت هشدارِ روشنِ اخلاقی است: همنشین بر رفتار اثر می‌گذارد و تکبر نشانه نادانی است. شاهد: «نیک نامی خواهی ای دل با بَدان صحبت مدار / خودپسندی جانِ من بُرهانِ نادانی بُوَد»
بیت 8: پذیرش مهر و فرصت انس. در مجلسِ انس، خشکی و بی‌اعتنایی به هدیه محبت می‌تواند فرصت پیوند را از میان ببرد. شاهد: «مجلسِ اُنس و بهار و بحثِ شعر اندر میان / نَستَدَن جامِ مِی از جانان گران جانی بُوَد»
بیت 9: طنز درباره عیب و پنهان‌کاری. مقطع با شوخیِ انتقادی، قضاوت دیگران و پیچیدگیِ رابطه عیب و آشکارسازی را پیش می‌کشد. شاهد: «دی عزیزی گفت حافظ می‌خورد پنهان شراب / ای عزیزِ من! نه عیب آن بِه که پنهانی بود؟»
برای نیت تو، شاهد برجسته بیت 7 است: «نیک نامی خواهی ای دل با بَدان صحبت مدار / خودپسندی جانِ من بُرهانِ نادانی بُوَد». از این شاهد می‌توان دعوتی به تأمل گرفت، نه خبری قطعی از آینده. در انتخاب همراهان و معیارهای موفقیت تجدیدنظر کن و یک رفتار متواضعانه را عملاً تمرین کن. ظاهر آراسته را دلیل فضیلت و خودپسندی را نشانه دانایی تصور نکن.
تعبیر فال حافظ غزل 218
این فال بیشتر از آنکه درباره یک اتفاق ناگهانی باشد، درباره کیفیت مسیر زندگی است. حافظ می‌گوید کسی که از ابتدا از فیض و دولت بهره‌مند شده، جام مرادش می‌تواند همیشه همراهش باشد؛ یعنی خوشبختی فقط در نتیجه نهایی نیست، بلکه در نوع نگاه و سرمایه درونی انسان نیز وجود دارد.
غزل ظاهر و باطن را در برابر هم قرار می‌دهد. سجاده، خرقه و رنگ می‌توانند ظاهر زهد را نشان دهند، اما روشنایی واقعی باید در دل باشد. بنابراین اگر در تصمیمی بین رضایت دیگران و حقیقت خودتان مردد هستید، صداقت با خود اهمیت زیادی دارد.
در پایان نیز انتخاب دوست و دوری از خودپسندی مطرح می‌شود. فال شما توصیه می‌کند برای رسیدن به آرامش، همت خود را بالا نگه دارید، از افراد نامناسب فاصله بگیرید و ارزش خود را با ظاهر زندگی دیگران مقایسه نکنید.
معنی و مفهوم غزل
حافظ غزل را با این معنا آغاز می‌کند که هر کس از آغاز زندگی از فیض و دولت بهره‌مند شده باشد، جام مراد نیز تا پایان همدم جان او خواهد بود. در اینجا دولت تنها ثروت مادی نیست و می‌تواند به بخت، نعمت و بهره‌مندی معنوی اشاره داشته باشد.
در بیت دوم، حافظ از توبه کردن از می سخن می‌گوید و با بازی زبانی میان «شاخ» و «بار» از احتمال پشیمانی حرف می‌زند. او به شیوه رندانه میان توبه ظاهری و میل درونی خود فاصله ایجاد می‌کند.
در بیت سوم، سجاده و خرقه در کنار سوسن و گل قرار می‌گیرند. حافظ می‌پرسد اگر خرقه‌ای که نشانه مسلمانی و زهد است به رنگ می آغشته باشد، آیا صرف ظاهر آن می‌تواند حقیقت ایمان را ثابت کند؟ این بیت یکی از نمونه‌های روشن نقد ظاهرگرایی در غزل است.
در بیت چهارم، حافظ می‌گوید بدون چراغ جام نمی‌تواند در خلوت بنشیند؛ زیرا گوشه اهل دل باید نورانی باشد. «چراغ جام» در سطح نمادین می‌تواند روشنایی دل و آگاهی باشد و نشان دهد که خلوت واقعی با نور درون معنا پیدا می‌کند.
در بیت پنجم، حافظ می‌گوید همت عالی بخواه، حتی اگر جام مرصع و پرزرق‌وبرق در اختیار نداشته باشی. برای رند، آب انگور خود مانند یاقوت سرخ ارزشمند است. ارزش چیزی در اینجا با نگاه و معرفت انسان تعیین می‌شود، نه صرفاً با ظاهر و تجمل.
در بیت ششم، شاعر هشدار می‌دهد که اگرچه کار او بی‌سامان به نظر می‌رسد، نباید آن را ساده و کم‌ارزش دانست. در سرزمینی که در آن گدایی می‌تواند رشک سلطانی باشد، معیارهای معمول ارزش‌گذاری همیشه قابل اعتماد نیستند.
در بیت هفتم، حافظ برای رسیدن به نیک‌نامی توصیه می‌کند با بدان همنشین نشویم و سپس خودپسندی را نشانه نادانی می‌داند. بنابراین خوش‌نامی از انتخاب محیط مناسب و فروتنی سرچشمه می‌گیرد.
در بیت هشتم، فضای مجلس انس، بهار و بحث شعر تصویر می‌شود. حافظ می‌گوید نپذیرفتن جام می از جانان در چنین مجلسی نوعی سنگینی و بی‌میلی است. در اینجا جام بخشی از فضای دوستی، شادی و همراهی است.
در بیت پایانی، شخصی به حافظ نسبت می‌دهد که پنهانی شراب می‌خورد و حافظ با لحنی طناز پاسخ می‌دهد که اگر عیبی هست، آیا پنهان بودن آن بهتر نیست؟ این پایان بار دیگر نگاه حافظ به عیب‌جویی و ظاهرگرایی را به شکل طنزآمیز مطرح می‌کند.
پیام حافظ به زبان ساده
«همنشینی و خودپسندی؛ این بیت هشدارِ روشنِ اخلاقی است: همنشین بر رفتار اثر می‌گذارد و تکبر نشانه نادانی است.»
به زبان ساده، از تجربه‌های زندگی درس بگیر، شتاب‌زده داوری نکن و بدان که این بیت هشدارِ روشنِ اخلاقی است: همنشین بر رفتار اثر می‌گذارد و تکبر نشانه نادانی است. در انتخاب همراهان و معیارهای موفقیت تجدیدنظر کن و یک رفتار متواضعانه را عملاً تمرین کن.
بیت برجسته غزل
نیک نامی خواهی ای دل با بَدان صحبت مدار
خودپسندی جانِ من بُرهانِ نادانی بُوَد
بیت 7 با تصویر «همنشینی و خودپسندی» هسته عملی پیام را روشن می‌کند: این بیت هشدارِ روشنِ اخلاقی است: همنشین بر رفتار اثر می‌گذارد و تکبر نشانه نادانی است.
تعبیر این غزل برای نیت‌های مختلف
موضوع مورد نظرتان را انتخاب کنید تا برداشت مرتبط با آن را بخوانید.
تعبیر عاشقانه
در نیت عاشقانه، غزل بیشتر بر کیفیت رابطه و پاکی نیت تأکید دارد تا صرفاً رسیدن یا نرسیدن. «جام مراد» می‌تواند نماد رابطه‌ای باشد که در آن احساس رضایت و آرامش واقعی وجود دارد، اما این رضایت زمانی ماندگار می‌شود که با صداقت همراه باشد.
غزل هشدار می‌دهد که ظاهر را با حقیقت اشتباه نگیریم. در رابطه عاطفی نیز ممکن است تصویری زیبا از یک ارتباط وجود داشته باشد، اما آنچه اهمیت دارد رفتار واقعی، صداقت و احترام متقابل است.
همچنین انتخاب همنشین اهمیت زیادی دارد. اگر اطراف رابطه شما افرادی هستند که با بدگویی، حسادت یا دخالت باعث آشفتگی می‌شوند، بهتر است مرزهای سالم‌تری ایجاد کنید. عشق زمانی ارزشمندتر می‌شود که در فضای اعتماد و آرامش رشد کند.
تعبیر گشایش
گشایش کلی: در فضای این غزل، «روشن‌دلی، همت بلند، پرهیز از خودپسندی و نقد ظاهرگرایی» را در نظر بگیر. گشایش در تعبیر ادبی بیشتر از تغییر نگاه و اقدام معقول آغاز می‌شود. بیت 9 با تصویر «طنز درباره عیب و پنهان‌کاری» یادآوری می‌کند: مقطع با شوخیِ انتقادی، قضاوت دیگران و پیچیدگیِ رابطه عیب و آشکارسازی را پیش می‌کشد. بنابراین در انتخاب همراهان و معیارهای موفقیت تجدیدنظر کن و یک رفتار متواضعانه را عملاً تمرین کن.
تعبیر کار و آینده شغلی
در زمینه کار، بیت «گرچه بی‌سامان نماید کار ما، سهلش مبین» پیام بسیار مستقیمی دارد. ممکن است وضعیت کاری شما از بیرون نامنظم یا غیرمعمول به نظر برسد، اما این ظاهر نباید باعث شود ارزش تلاش و هدف شما نادیده گرفته شود.
حافظ در ادامه گدایی را در این سرزمین هم‌ارز سلطانی می‌داند؛ یعنی ارزش واقعی یک موقعیت همیشه با عنوان و ظاهر آن مشخص نمی‌شود. کاری که شاید دیگران کوچک ببینند، اگر با عزت، استقلال و همت انجام شود، می‌تواند ارزش زیادی داشته باشد.
غزل همچنین بر همت عالی تأکید می‌کند. اگر در مسیر شغلی خود هدف بالاتری دارید، به جای مقایسه خود با ظاهر موفقیت دیگران، روی مهارت، استمرار و کیفیت کار خود تمرکز کنید.
تعبیر دوراهی و تصمیم
دوراهی: در فضای این غزل، «روشن‌دلی، همت بلند، پرهیز از خودپسندی و نقد ظاهرگرایی» را در نظر بگیر. معیارهای انتخاب را بنویس و میان خواسته فوری و پیامد درازمدت فرق بگذار. بیت 6 با تصویر «ارزش پنهان در بی‌سامانی» یادآوری می‌کند: ظاهرِ نامرتب می‌تواند با غنای باطنی همراه باشد؛ داوری شتاب‌زده خطاست. بنابراین در انتخاب همراهان و معیارهای موفقیت تجدیدنظر کن و یک رفتار متواضعانه را عملاً تمرین کن.
قدم بعدی پس از خواندن فال
در انتخاب همراهان و معیارهای موفقیت تجدیدنظر کن و یک رفتار متواضعانه را عملاً تمرین کن.
پرسش‌های رایج درباره این غزل
پیام اصلی غزل شماره ۲۱۸ چیست؟
پیام اصلی غزل، توجه به حقیقت درونی، پرهیز از ظاهرگرایی، داشتن همت و انتخاب درست همنشین است. حافظ نشان می‌دهد که ارزش انسان و زندگی را نمی‌توان فقط با ظاهر، مقام یا قضاوت دیگران سنجید.
«چراغ جام» در غزل چه معنایی دارد؟
چراغ جام در سطح نمادین می‌تواند نشانه روشنایی دل و آگاهی باشد. حافظ می‌گوید خلوت اهل دل بدون این نور درونی کامل نیست.
چرا حافظ می‌گوید گدایی می‌تواند رشک سلطانی باشد؟
زیرا ارزش واقعی انسان را نمی‌توان فقط با مقام و ثروت سنجید. ممکن است فردی از نظر ظاهری فقیر باشد اما از نظر آزادی، آرامش و غنای درونی از یک صاحب قدرت برتر باشد.
غزل درباره همنشین چه هشداری می‌دهد؟
حافظ برای رسیدن به نیک‌نامی توصیه می‌کند با افراد بد همنشین نشویم. محیط و دوستان می‌توانند بر شخصیت، اعتبار و حتی مسیر زندگی انسان اثر بگذارند.
چرا خودپسندی در غزل نشانه نادانی دانسته شده است؟
زیرا خودپسندی مانع شناخت ضعف‌ها و پذیرش حقیقت می‌شود. کسی که خود را بی‌نیاز از نقد و اصلاح بداند، بخشی از واقعیت وجود خود را نمی‌بیند.
بیشتر درباره پیام این غزل
درس زندگی از این غزل
درس اصلی این غزل آن است که روشن‌دلی، همت بلند، پرهیز از خودپسندی و نقد ظاهرگرایی را نه شعاری کلی، بلکه تجربه‌ای پیچیده ببینیم.
از بیت 1 می‌آموزیم: آغاز غزل زبانِ بخت و بخشایش دارد، نه جدول زمان‌بندیِ رخدادهای آینده. تصویر «فیض و بختِ درونی» این تجربه را از دیگر بیت‌ها متمایز می‌کند.
از بیت 2 می‌آموزیم: حافظ از تصمیمی می‌گوید که در لحظه اتخاذ، بذر پشیمانی‌اش پیداست؛ صداقت با خود لازم است. تصویر «توبه بی‌ثمر و تناقض خواسته‌ها» این تجربه را از دیگر بیت‌ها متمایز می‌کند.
از بیت 3 می‌آموزیم: تصویر سجاده و خرقه، تردید در یکی‌بودنِ نشان ظاهری و حقیقتِ باطن را برجسته می‌کند. تصویر «ظاهر عبادت و پرسش از حقیقت» این تجربه را از دیگر بیت‌ها متمایز می‌کند.
از بیت 4 می‌آموزیم: خلوتِ سودمند به روشن‌بینی نیاز دارد؛ صرفِ کناره‌گیری از مردم به معنای معرفت نیست. تصویر «نورِ خلوت اهل دل» این تجربه را از دیگر بیت‌ها متمایز می‌کند.
از بیت 5 می‌آموزیم: ارزش تجربه و معنا را با زرق‌وبرق ظرف یا عنوان اجتماعی نسنج. تصویر «بلندهمتی و بی‌اعتنایی به تجمل» این تجربه را از دیگر بیت‌ها متمایز می‌کند.
از بیت 6 می‌آموزیم: ظاهرِ نامرتب می‌تواند با غنای باطنی همراه باشد؛ داوری شتاب‌زده خطاست. تصویر «ارزش پنهان در بی‌سامانی» این تجربه را از دیگر بیت‌ها متمایز می‌کند.
از بیت 7 می‌آموزیم: این بیت هشدارِ روشنِ اخلاقی است: همنشین بر رفتار اثر می‌گذارد و تکبر نشانه نادانی است. تصویر «همنشینی و خودپسندی» این تجربه را از دیگر بیت‌ها متمایز می‌کند.
از بیت 8 می‌آموزیم: در مجلسِ انس، خشکی و بی‌اعتنایی به هدیه محبت می‌تواند فرصت پیوند را از میان ببرد. تصویر «پذیرش مهر و فرصت انس» این تجربه را از دیگر بیت‌ها متمایز می‌کند.
از بیت 9 می‌آموزیم: مقطع با شوخیِ انتقادی، قضاوت دیگران و پیچیدگیِ رابطه عیب و آشکارسازی را پیش می‌کشد. تصویر «طنز درباره عیب و پنهان‌کاری» این تجربه را از دیگر بیت‌ها متمایز می‌کند.
در زندگی امروز، میان نیت خوب و نتیجه مطلوب فاصله‌ای است که با گفت‌وگو، بررسی و عمل سنجیده پیموده می‌شود. در انتخاب همراهان و معیارهای موفقیت تجدیدنظر کن و یک رفتار متواضعانه را عملاً تمرین کن.
پیام کامل حافظ
ای صاحب نیت، در غزل 218 حافظ با زبانی رندانه، نکته‌سنج و هشداردهنده تو را به دیدنِ «روشن‌دلی، همت بلند، پرهیز از خودپسندی و نقد ظاهرگرایی» فرامی‌خواند. نخست باید معنای ابیات را در پیوند با یکدیگر شنید، سپس آن را آینه‌ای برای پرسش‌های امروز کرد.
1. فیض و بختِ درونی: آغاز غزل زبانِ بخت و بخشایش دارد، نه جدول زمان‌بندیِ رخدادهای آینده. در این بیت، عبارت «در ازل هر کو به فیضِ دولت ارزانی بُوَد / تا ابد جامِ مرادش همدمِ جانی بُوَد» راهِ خواندن همین تصویر را نشان می‌دهد.
2. توبه بی‌ثمر و تناقض خواسته‌ها: حافظ از تصمیمی می‌گوید که در لحظه اتخاذ، بذر پشیمانی‌اش پیداست؛ صداقت با خود لازم است. در این بیت، عبارت «من همان ساعت که از مِی خواستم شد توبه کار / گفتم این شاخ ار دهد باری، پشیمانی بُوَد» راهِ خواندن همین تصویر را نشان می‌دهد.
3. ظاهر عبادت و پرسش از حقیقت: تصویر سجاده و خرقه، تردید در یکی‌بودنِ نشان ظاهری و حقیقتِ باطن را برجسته می‌کند. در این بیت، عبارت «خود گرفتم کَافکَنَم سجاده چون سوسن به دوش / همچو گُل بر خِرقه رنگِ مِی مسلمانی بُوَد؟» راهِ خواندن همین تصویر را نشان می‌دهد.
4. نورِ خلوت اهل دل: خلوتِ سودمند به روشن‌بینی نیاز دارد؛ صرفِ کناره‌گیری از مردم به معنای معرفت نیست. در این بیت، عبارت «بی چراغِ جام در خلوت نمی‌یارم نشست / زان که کُنجِ اهلِ دل باید که نورانی بُوَد» راهِ خواندن همین تصویر را نشان می‌دهد.
5. بلندهمتی و بی‌اعتنایی به تجمل: ارزش تجربه و معنا را با زرق‌وبرق ظرف یا عنوان اجتماعی نسنج. در این بیت، عبارت «همتِ عالی طلب جامِ مُرَصَّع گو مباش / رند را آبِ عِنَب یاقوتِ رُمّانی بُوَد» راهِ خواندن همین تصویر را نشان می‌دهد.
6. ارزش پنهان در بی‌سامانی: ظاهرِ نامرتب می‌تواند با غنای باطنی همراه باشد؛ داوری شتاب‌زده خطاست. در این بیت، عبارت «گرچه بی‌سامان نماید کارِ ما، سهلش مبین / کاندر این کشور گدایی، رَشکِ سلطانی بُوَد» راهِ خواندن همین تصویر را نشان می‌دهد.
7. همنشینی و خودپسندی: این بیت هشدارِ روشنِ اخلاقی است: همنشین بر رفتار اثر می‌گذارد و تکبر نشانه نادانی است. در این بیت، عبارت «نیک نامی خواهی ای دل با بَدان صحبت مدار / خودپسندی جانِ من بُرهانِ نادانی بُوَد» راهِ خواندن همین تصویر را نشان می‌دهد.
8. پذیرش مهر و فرصت انس: در مجلسِ انس، خشکی و بی‌اعتنایی به هدیه محبت می‌تواند فرصت پیوند را از میان ببرد. در این بیت، عبارت «مجلسِ اُنس و بهار و بحثِ شعر اندر میان / نَستَدَن جامِ مِی از جانان گران جانی بُوَد» راهِ خواندن همین تصویر را نشان می‌دهد.
9. طنز درباره عیب و پنهان‌کاری: مقطع با شوخیِ انتقادی، قضاوت دیگران و پیچیدگیِ رابطه عیب و آشکارسازی را پیش می‌کشد. در این بیت، عبارت «دی عزیزی گفت حافظ می‌خورد پنهان شراب / ای عزیزِ من! نه عیب آن بِه که پنهانی بود؟» راهِ خواندن همین تصویر را نشان می‌دهد.
سخن پایانی این است: در انتخاب همراهان و معیارهای موفقیت تجدیدنظر کن و یک رفتار متواضعانه را عملاً تمرین کن. ظاهر آراسته را دلیل فضیلت و خودپسندی را نشانه دانایی تصور نکن.
تعبیر فال حافظ برداشتی ادبی و الهام‌بخش از غزل است؛ برای تصمیم‌های مهم، شرایط واقعی زندگی را نیز در نظر بگیرید.